النینو و آمادگی در مواجهه با آن
جهانی در مخاطره رویدادهای مهم دهههای اخیر جهان از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی و انسانی نشان میدهد که جوامع بشری پیوسته دستخوش حوادث طبیعی یا تمایلات مخرب انسانها که باعث بروز بحرانهای گوناگون میشود، بوده است. روزی نیست که اخبار مربوط به بحرانهای کوچک و بزرگ که در گوشه و کنار دنیا رخ میدهد، در وسایل ارتباط جمعی منعکس نشود؛ این بحرانها ممکن است تا آنجا پیش برود که اعتبار و منافع داخلی و خارجی جوامع و کشورها را مورد تهدید قرار دهد. با توجه به رشد سریع تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر که سبب بروز حوادث و بلایای مختلفی از جمله سیل، خشکسالی، ریزگردها و ذرات معلق، آتشسوزیهای گسترده، برف و کولاک شدید، گرمای طاقتفرسا و موارد دیگر شده است، زنگ خطر برای کشورهای سراسر گیتی و جوامع مختلف به صدا درآمده است. در این میان، برخی از کشورهای توسعهیافته در مواجهه با این حوادث، فعالیتهای تأثیرگذاری انجام دادهاند.
النینو و آمادگی در مواجهه با آن
مجتبی طحان؛ کارشناس مدیریت بحران، روزنامهنگار و مدرس دانشگاه
مقدمه: جهانی در مخاطره
رویدادهای مهم دهههای اخیر جهان از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی و انسانی نشان میدهد که جوامع بشری پیوسته دستخوش حوادث طبیعی یا تمایلات مخرب انسانها که باعث بروز بحرانهای گوناگون میشود، بوده است. روزی نیست که اخبار مربوط به بحرانهای کوچک و بزرگ که در گوشه و کنار دنیا رخ میدهد، در وسایل ارتباط جمعی منعکس نشود؛ این بحرانها ممکن است تا آنجا پیش برود که اعتبار و منافع داخلی و خارجی جوامع و کشورها را مورد تهدید قرار دهد.
با توجه به رشد سریع تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر که سبب بروز حوادث و بلایای مختلفی از جمله سیل، خشکسالی، ریزگردها و ذرات معلق، آتشسوزیهای گسترده، برف و کولاک شدید، گرمای طاقتفرسا و موارد دیگر شده است، زنگ خطر برای کشورهای سراسر گیتی و جوامع مختلف به صدا درآمده است. در این میان، برخی از کشورهای توسعهیافته در مواجهه با این حوادث، فعالیتهای تأثیرگذاری انجام دادهاند.
فصل اول: شناخت پدیده النینو و ابعاد آن
۱. النینو چیست و چرا اهمیت دارد؟
«النینو» که این روزها دوباره به بحث داغی در بین مردم، رسانهها و دستگاههای مختلف بدل شده است، یکی از پدیدههای خاص و شگفتانگیز کره زمین است. هشدارهای اخیر سازمان ملل نشان میدهد که احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی ۸۱ درصد برآورد شده و دمای سطح آب دریاها به گرمترین سطح خود از سال ۱۹۸۲ تاکنون رسیده است. پیشبینیها حاکی از آن است که این رویداد ممکن است به قویترین النینو از سال ۱۹۵۰ تبدیل شود.
در واقع النینو یک تغییر یا آشفتگی سیستم جو و اقیانوس در حوزه استوایی یا حارهای اقیانوس آرام است که بیشتر در سواحل غربی آمریکای جنوبی و نزدیک به خط استوا اتفاق میافتد. این آشفتگی یا تغییر میتواند تأثیرات بسیار زیادی بر حیات موجودات زنده در اکوسیستمهای خشکی و آبی داشته باشد. پیشبینیهای هواشناسی نشان میدهد که این رویداد النینو تا مارس ۲۰۲۷ ادامه خواهد یافت و اوج شدت آن در بازه نوامبر ۲۰۲۶ تا ژانویه ۲۰۲۷ خواهد بود.
۲. پیامدهای جهانی و منطقهای
اثرات این پدیده شامل مرگ صدها هزار مرغ دریایی به دلیل کمشدن ماهیهای کولی در آلاسکا، حریق جنگلها در اندونزی و استرالیا، کاهش صید آبزیان و طغیان رودخانهها خصوصاً در پرو و اکوادور است. بهعنوان مثال تأثیر النینو در کالیفرنیای جنوبی و مکزیکو به شکل افزایش طوفانها و بارندگیهای شدید ردیابی شده است، در حالی که شمال استرالیا آب و هوایی خشک و کمباران را تجربه میکند.
دستکم در عرضهای پایین جغرافیایی عمده آنچه که تغییر اقلیم انگاشته میشود، به واقع همان تأثیر پدیده النینو است. مستندات نشان میدهد که در پنجاه سال گذشته بسامد وقوع خشکسالی در جهان کاملاً با وقوع النینو منطبق است. شاید حتی بتوان بخش قابل توجهی از خشکسالیهای اخیر خاورمیانه را به النینو نسبت داد. نشانههای آشکاری میگوید که افزایش ۲۲ درصدی مناطق فوق خشک جهان که در قرن بیستم رخ داده، عمدتاً تحت تأثیر فعالیت النینو در دهه هشتاد بوده است.
۳. تأثیر النینو بر ایران و پیشبینیهای فصلی
مطالعات انجام شده نشان داده است که اثر النینو در ایران نیز محسوس است. النینو با بارندگی پاییزه و زمستانه در ایران همبستگی مثبتی دارد و میتواند به افزایش بارشهای فرین در فصل سرد منجر شود، هرچند این تأثیر در مناطق مختلف کشور یکسان نیست. با این حال، در فصل تابستان، بارندگی در نیمه جنوبی سیستان و بلوچستان، شرق هرمزگان و جنوب کرمان کمتر از نرمال پیشبینی میشود.
النینو را نباید به صورت یک اتفاق ساده دانست، بلکه زنجیرهای از اتفاقات و وقایع مرتبط به هم است که از اقیانوس آرام شروع و اثرات مستقیم آن عمدتاً در اطراف خط استوا و کشورهای منطقه استوا (مانند شیلی، مکزیک، آرژانتین، اندونزی، مالزی، گینه، جنوب هند و ...) مشاهده میشود، اما اثرات غیر مستقیم یا جانبی آن بر تمام دنیا از جمله کشور ما ـ ایران ـ نیز محسوس است.
در واقع اثرات این پدیده شامل تأثیرات اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی است که خود این اثرات با توجه به شدت و استمرار بهصورت ضعیف، متوسط و قوی دستهبندی میشوند. النینوی سال ۱۹۹۷-۹۸ باعث مرگ ۲۳۰۰۰ نفر شد. بر اساس گزارش سازمان برنامه جهانی غذا (WFP)، النینوی کنونی میتواند نزدیک به ۴۹ میلیون نفر را در ۴۵ کشور آسیبپذیر با ناامنی حاد غذایی مواجه کند که افزایش ۲۲ درصدی نسبت به جمعیت پایه دارد. آمریکای مرکزی با رشد ۸۳ درصدی و آفریقای جنوبی با رشد نزدیک به ۷۵ درصدی در شمار افراد دچار ناامنی غذایی، سختترین آسیب را خواهند دید.
فصل دوم: نگاهی متفاوت به النینو؛ از تهدید تا فرصت
۴. النینو؛ هشداری برای آمادگی
بروز پدیده النینو در جای خود باید توسط کارشناسان ذیربط مورد مداقه و بررسی قرار گرفته و با یک رویکرد علمی، جوانب آن سنجیده شده و به عنوان یک هشدار به مردم اطلاعرسانی شود. حتی این پدیده خاص میتواند برای جوامع بشری به عنوان یک تهدید و البته یک فرصت نیز قلمداد شده و به دستیابی انسان به آمادگی حداکثری کمک شایانی کند.
۵. مدیریت بحران؛ چارچوبی برای کاهش آسیبها
اگر به پدیده النینو به عنوان یک مخاطره بحرانساز بنگریم، چند مفهوم بسیار مهم و اساسی نمایان شده و مورد توجه متخصصان حوزه مدیریت بحران قرار میگیرد. همانگونه که میدانیم مدیریت بحران مجموعهای از مفاهیم نظری و تدابیر عملی در ابعاد سیاستگذاری، برنامهریزی، سازماندهی، هماهنگی و کنترل برای مقابله با بلایا در مراحل قبل، هنگام و بعد از وقوع حوادث است که مهمترین هدف آن، کسب اطمینان از آن است که بحرانها کمترین آثار و پیامدهای زیانبار جانی، مالی و زیستمحیطی را به بار آورند.
۶. مدیریت خطرپذیری؛ گام نخست
یکی از مفاهیم فوقالعاده مهم و تخصصی در مراحل ابتدایی مدیریت بحران، مدیریت خطرپذیری است که خود از دو جزء تحلیل مخاطرات و تحلیل آسیبپذیری تشکیل شده است. مخاطرات در واقع عوامل تهدیدکننده یک جامعه یا سازمان محسوب میشوند. برای مثال اگر به النینو به تنهایی نگاه شود، یک پدیده آب و هوایی است در حالی که میتواند با ایجاد تغییرات شدید اقلیمی در مناطق مختلف جهان، یک عامل خطرآفرین محسوب شود. همچنین برای تحلیل آسیبپذیری دو جزء قابلیت آسیب (مجاورت با یک گسل) و تابآوری (مقاومت ساختمانها در برابر زلزله) مورد بررسی قرار میگیرد..
۷. پیشگیری؛ ارزانترین و مطمئنترین راه
یکی از مهمترین اقدامات در چرخه مدیریت بحران، پیشگیری و کاهش اثرات مخرب بلایا است که شاید دلیل اصلی نگارش این مطلب باشد. پیشگیری به عنوان یک هدف بزرگ حاصل تشریک مساعی مردم و مسئولان است که میتواند موجبات کاهش حداکثری آثار بلایا را در پیش داشته باشد. پیشگیری اینگونه تعریف میشود: مجموعه عملیاتی که با هدف کاهش پایدار خطر در مواجهه با مخاطرات و یا به منظور کاهش احتمال وقوع خطر و عوارض ناشی از آن صورت میگیرد.
اقدامات پیشگیرانه از یک منظر به دو دسته اقدامات ایستا و اقدامات پویا تقسیم میشود:
اقدامات ایستا شامل تدوین، اجرا، توسعه و بکارگیری مقررات و قوانین در ساخت و ساز بناها، کاربری صحیح اراضی، منطقهبندی و استفاده از تکنیکهای مورد استفاده در برنامهریزی شهری است که آسیبپذیری را کاهش میدهند. اقدامات ایستا در کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه با هم متفاوتند. این امر ناشی از تفاوت در شرایط اجتماعی و اقتصادی آنهاست. کشورهای توسعهیافته در انجام برنامهریزی کاهش اثرات بلایا پیشتاز بوده و بر اساس مطالعات انجام شده در چارچوب سیستمهای اجتماعی و اقتصادی حاکم بر جامعه خود، به شاخصهای مناسب دست یافتهاند. اما کشورهای در حال توسعه بدون انجام تحلیل وضعیت موجود، سعی در به کارگیری روشها و تکنیکهای مورد استفاده در کشورهای توسعهیافته داشتهاند. از این رو، اقدامات ایستا در این کشورها عملاً تأثیر کمی بر کاهش اثرات مخرب بلایا داشته است.
اقدامات پویا، اقداماتی همچون آموزش همگانی، تدوین برنامههایی برای بهبود کیفیت منازل مسکونی، انتقال صنایع از نقاط آسیبپذیر و استقرار آنها در مکانهای امن، تنوع بخشیدن به فعالیتهای اقتصادی برای ایجاد پتانسیل جایگزین و... را شامل میشوند. البته اقدامات پویا مستقل از اقدامات ایستا نیز میتواند به اجرا گذاشته شود. این در حالی است که اقدامات ایستا بدون انجام اقدامات پویا، قابل اجرا نیست. برخی از اقدامات پویا لازم است در قالب برنامهریزیهای فرهنگی و اجتماعی به جامعه ارائه شوند.
۸. مرحله آمادگی؛ قلب مدیریت بحران
یکی از مراحل مهم چرخه مدیریت بحران، مرحله آمادگی محسوب میشود که خود شامل مراحلی از قبیل برنامهریزی، سازماندهی، آموزش، تجهیزات و امکانات، تمرین و مانور، ارزیابی و بازنگری است. در این مرحله اقدامات لازم برای مواجهه با بلایای قریبالوقوع در یک جامعه صورت میگیرد. مهمترین اقدامی که در این مرحله انجام میشود برنامهریزی است. برنامهریزی نحوه پاسخگویی به بلایا ـ یعنی چگونگی اقدامات لازم به هنگام وقوع یک بلا یا یک موقعیت اضطراری و مجموعه کارهایی که لازم است انجام گیرد ـ را مشخص میکند. نکته حائز اهمیت این است که فعالیتهای این مرحله به حفظ جان انسانها و به حداقل رساندن آسیبهای وارده کمک خواهد کرد. سازمان برنامه جهانی غذا اعلام کرده است که برنامههای اقدام پیشگیرانه خود را در ۱۸ کشور راهاندازی کرده و تاکنون به بیش از ۱.۳ میلیون نفر در زمینه مواجهه با رویدادهای اقلیمی شدید کمک رسانی کرده است. شواهد تجربی نشان میدهد که هر ۱ دلار سرمایهگذاری در اقدامات پیشگیرانه میتواند بین ۳ تا ۷ دلار در هزینههای پاسخگویی اضطراری و جبران خسارات صرفهجویی ایجاد کند.
۹. درسآموزی از کشورهای توسعهیافته و چالشهای پیش رو
با توجه به نکاتی که گفته شد، یکی از دلایل مهم تلفات و صدمات پایین در کشورهای توسعهیافته، توجه به مراحل پیشگیری و آمادگی در مواجهه با بحرانهاست که کشور ما در رسیدن به نقطه مطلوب، فاصله زیادی دارد و به رغم تلاشهای صورت گرفته در بخش نظری مدیریت بحران، در عرصه عمل برای دستیابی به اهداف استراتژیک نیازمند نگاه ویژه و مسئولانه آحاد مردم و البته مسئولان و متولیان امور هستیم. بر اساس پژوهشهای علمی، انتظار میرود که تحت گرمایش جهانی، رویدادهای النینوی شدید تا دو برابر بیشتر شوند و این موضوع اهمیت اقدامات پیشگیرانه را دوچندان میکند.
۱۰. هماهنگی و تمرین؛ رمز موفقیت در پاسخگویی
نیاز به هماهنگی و تمرین ستادی دستگاههای مرتبط و درگیر در مدیریت بحران به ویژه در مرحله پاسخ به عنوان یک اصل مهم و اساسی محسوب میشود که علاوه بر برنامههای مشخص و عادی، میبایست با سرعت و دقت بیشتر و با نظارت مدیران بحران استانها تا قبل از فرارسیدن فصل سرما در دستور کار قرار گیرد. چرا که در حوادث گوناگون عدم هماهنگی عملیاتی به کرات مشاهده شده و سبب بروز مشکلات فراوانی شده که برخی از آنها غیر قابل جبران بودهاند. مانورهای توجیهی، دورمیزی، محدود، عملکردی و تمامعیار، تمرینهای ذهنی و عملیاتی، تدوین و بازخوانی مجدد وظایف اعضای کارگروه مدیریت بحران در مواجهه با تبعات پدیده النینو علاوه بر ایجاد آمادگی، تعامل و همدلی در کارگروههای تخصصی مدیریت بحران میتواند به عنوان یک سیاست مهم کاری، سرلوحه انجام فعالیتها قرار گیرد.
۱۱. ارزیابی و نظارت؛ پایش مستمر عملکرد
شناسایی نقاط ضعف و قوت دستگاههای درگیر در حوادث توسط بازرسان و ناظران درون و بروندستگاهی به عنوان گامی سرنوشتساز به شمار میآید. اگر این نظارت و بررسی به دور از حاشیه و سوگیری باشد، میتواند باعث ارتقای توان امدادی و پاسخگویی اضطراری دستگاهها و پرکردن خلأ موجود در ارائه خدمات به آسیبدیدگان احتمالی شود. ارزیابی و بررسی حضور اعضای کارگروه بحران در حوادث گذشته، بهرهگیری از توان مشاوران مدیریت بحران، تلاش در جهت رفع نواقص و کاستیهای موجود نیز میتواند به سربلندی کشور در برابر پدیده النینو و تبعات احتمالی آن به شدت کمک کند.
۱۲. آموزش همگانی؛ سرمایهگذاری بینهایت
یکی از مهمترین کارها که از مراحل آمادگی و پیشگیری آغاز و شاید بتوان گفت که پایانی ندارد، آموزش همگانی است. مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود، به عنوان یک اصل فناناپذیر شناخته شده و در طول تاریخ بارها برکات آن را مشاهده کردهایم. استفاده از ظرفیت رسانهها و پایگاههای اجتماعی و حتی شیوههای سنتی میتواند به مدد آموزش همگانی، موجب کاهش آثار منفی پدیده النینو شود. نقش سازنده و حیاتی سازمانهای مردمنهاد، مدارس و دانشگاهها در انتقال مفاهیم مرتبط نیز نباید فراموش شود.
فصل سوم: اقدامات عینی و عملی؛ از خانواده تا ستاد بحران
۱۳. تکلیف مردم در مواجهه با النینو
با توجه به اهمیت آمادگی شهروندان در برابر پیامدهای احتمالی النینو، توصیههای عملی زیر برای خانوادهها ارائه میشود:
الف) آمادگی غذایی و معیشتی: با توجه به هشدار سازمان ملل درباره افزایش ۴۹ میلیون نفری ناامنی غذایی و پیشبینی اختلال در تولیدات کشاورزی در سطح جهانی، یک بسته غذایی ۷۲ ساعته شامل مواد غذایی غیرفاسدشدنی، آب آشامیدنی و داروهای ضروری در منزل تهیه کنید.
ب) مدیریت آب و تأسیسات: پیش از شروع فصل بارشهای سیلآسا، از باز بودن مسیرهای آبروی پشت بام و حیاط اطمینان حاصل کنید. با توجه به پیشبینی بارشهای نرمال در پاییز و احتمال وقوع بارشهای فرین، لایروبی کانالهای آبرو در محلهها را پیگیری کنید.
ج) مشاوره با کارشناسان کشاورزی: با توجه به تغییر الگوی بارش ناشی از النینو، پیش از کاشت محصول، با مراکز جهاد کشاورزی مشورت کنید. تحقیقات نشان میدهد که النینو در سطح جهانی بیشترین کاهش عملکرد را در محصول برنج (حدود ۱ تا ۱.۵ درصد کمتر از روند معمول) ایجاد میکند، در حالی که عملکرد سویا ممکن است افزایش یابد. بر این اساس، انتخاب محصولات مقاوم به خشکی یا تغییر تقویم کاشت ضروری است.
د) آمادگی در برابر نوسانات دما: با توجه به احتمال افزایش دما در برخی فصول و کاهش آن در مناطق دیگر، از تجهیزات گرمایشی و سرمایشی مناسب و ایمن استفاده کنید و پیش از موعد نسبت به سرویس و آمادهسازی آنها اقدام نمایید.
۱۴. راهبردهای جامع آمادگی در برابر پیامدهای النینو
برای دستیابی به آمادگی مؤثر در برابر مشکلات احتمالی این پدیده اقلیمی، مجموعه اقدامات زیر در چارچوبی ساختاریافته پیشنهاد میشود:
الف) زیرساختها و لجستیک
- ذخیرهسازی راهبردی: ذخیرهسازی اقلام زیستی و معیشتی (خوراک، پوشاک، دارو و غذا) در انبارهای متعدد و پراکنده. تجربه کشورهای درگیر با النینو نشان میدهد که پیشتوزیع بستههای غذایی و اقلام غیرغذایی در مناطق آسیبپذیر، یکی از مؤثرترین اقدامات است. به عنوان مثال، در یک منطقه از فیلیپین نزدیک به ۱۷۴ هزار بسته غذایی در سطح محلات ذخیرهسازی شده است.
- ذخیرهسازی سوخت و انرژی: تأمین سوخت کافی برای ژنراتورها، موتورهای برق، و ماشینآلات امدادی.
- پیشبینی وسایل گرمازا با سوختهای متفاوت: با توجه به احتمال قطعی انرژی در فصول سرد یا گرم.
- بازرسی و تعمیر زیرساختها: بازرسی شرکتهای گاز، برق، مخابرات، آب و فاضلاب شهری و روستایی از تأسیسات و زیرساختهای موجود به منظور رفع نواقص و جلوگیری از اختلال در ارائه خدماترسانی.
- تأمین منابع آب جایگزین: شناسایی و تجهیز منابع آب جدید، حفر چاههای اضطراری و نصب مخازن ذخیره آب در مراکز حیاتی مانند مدارس و مراکز بهداشتی.
ب) نیروی انسانی و عملیات امدادی
- آمادگی عملیاتی نیروهای امدادی: ایجاد شناخت و آمادگی عملیاتی در نیروهای امدادی اورژانس، هلال احمر و راهداری برای مواجهه با پیامدهای خاص النینو.
- استفاده از سیستم مدیریت جغرافیای شهری (GIS): برنامهریزی مبتنی بر دادههای مکانی برای شناسایی نقاط آسیبپذیر و مسیرهای جایگزین امدادرسانی.
- ایجاد مسیرهای جایگزین: شناسایی و آمادهسازی معبرهای مورد نیاز در مواقع لزوم برای امداد رسانی بدون اختلال.
ج) هماهنگی و مشارکت
- مشارکت بخش خصوصی: برنامهریزی برای استفاده از توان بخش خصوصی و مشارکت آن در مراحل چهارگانه مدیریت بحران (پیشگیری، آمادگی، پاسخ، بازسازی).
- هماهنگی بیندستگاهی: تشکیل کارگروههای تخصصی با جلسات منظم و بازنگری وظایف اعضا. تجربه کشورها نشان میدهد که تشکیل کمیتههای تخصصی با حوزههای مأموریتی مشخص (کشاورزی، آب، انرژی، بهداشت، امداد و نجات) موجب افزایش کارایی پاسخگویی میشود.
- استفاده از سرمایه اجتماعی: شناسایی و توانمندسازی گروههای محلی، تشکلهای مردمنهاد و معتمدین محلی برای انتقال پیامهای آمادگی و تسهیل اقدامات پیشگیرانه در سطح محلات.
جمعبندی و پیامهای کلیدی
مواردی که در این مجال ذکر شد، با استفاده از تجربههای انسانهای فرهیختهای است که در کوران حوادث متعدد بینالمللی، ملی و منطقهای به دست آمدهاند. اگر بپذیریم که «گذشته، چراغ راه آینده است»، میبایست از تجربههای گرانبهای بحرانهای گذشته، درسهای فراوانی فراگرفت و در عمل آنها را پیاده کرد. در این میان از نقش مؤثر فرهنگسازی نیز نباید غافل بود که تفاوت کشورهای توسعهیافته با سایر کشورهای در حال توسعه و حتی توسعهنیافته در نوع نگرشی است که به حوادث داشته و دارند و رمز موفقیت در کاهش آثار مخرب بلایا نیز به همین مقوله برمیگردد. در نهایت این پیامهای کلیدی را بهخاطربسپاریم:
۱. آمادگی، کلید اصلی است: النینو یک پدیده طبیعی است، اما بحران ناشی از آن، حاصل «نبود آمادگی» ماست.
۲. پیشگیری بهصرفهترین سرمایهگذاری است: هر ۱ دلار هزینه در پیشگیری، حداقل ۳ تا ۷ دلار در پاسخگویی به بحران صرفهجویی میکند.
۳. همه مسئولیم: موفقیت در مدیریت این پدیده، تنها با همکاری و تشریک مساعی مردم، مسئولان و تمامی دستگاههای اجرایی ممکن خواهد شد.
۴. از امروز شروع کنیم: منتظر هشدار رسمی نباشید؛ اقدامات ساده امروز، فردای ایمنتری را برای ما و خانوادههایمان رقم میزند.
نظر دهید