نقش تعیینکننده پدافند غیرعامل در مدیریت بحران
به مناسبت هفته پدافند غیر عامل
نقش تعیینکننده پدافند غیرعامل در مدیریت بحران
(به مناسبت هفته پدافند غیر عامل)
به قلم مجتبی طحان مدرس دانشگاه و روزنامهنگار
١. از آنجا که کارکرد عمده پدافند غیرعامل افزایش پایداری شهرها و تداوم خدمات به مردم در شرایط بحران است، ازجمله سازمانهایی که میتوانند در این عرصه بسیار موثر عمل کنند، سازمانهای درگیر در حوادث هستند که از آن جمله میتوان به جمعیت هلالاحمر و نقش اثرگذار آن در ایجاد پیشگیری و آمادگی در برابر بحرانها اشاره کرد. شاید یکی از دستگاههایی که همواره با توجه به اهداف و وظایف ذاتی خود، پای در اجرای پدافند غیرعامل گذاشته، همین جمعیت هلالاحمر بوده است. مفهوم پیشگیری و آمادگی در زمینه مدیریت بحران، قرابت معنایی و عملی بسیار زیادی با پدافند غیرعامل دارند و این دو مهم در چرخه مدیریت بحران همواره مورد نظر نهاد عامالمنفعه و خدمترسان هلالاحمر بودهاند.
٢. جوامع انسانی از آغاز آفرینش تاکنون با آسیبها و بلایای طبیعی ازجمله سیل و طوفان و امثال آن و حوادث غیرطبیعی مانند جنگ و بیوتروریسم مواجه بوده اند. در تاریخ ٥هزار ساله تمدن بشری حدود ١٤هزار جنگ اتفاق افتاده و جان ٤میلیون انسان را گرفته است. حتی در قرن بیستم نیز ٢٢٠ جنگ روی داده که ٢٠٠میلیون تلفات انسانی داشته و در حد فاصل سالهای ١٩٤٥ تا ١٩٩٠ میلادی، فقط ٣ هفته در کره زمین بدون جنگ و خونریزی بوده و اکثر جنگها نیز در جهان سوم اتفاق افتاده است.
٣. توجه به شرایط استراتژیک ایران و نیز نزدیکی انواع بحرانها و سوانح طبیعی به این کشور پهناور، ضرورت ایجاد آمادگی پیش از بحران و مدیریت مناسب در زمان وقوع بحران بسیار حایز اهمیت است. پدافند غیرعامل عبارت است از مجموعه اقدامات غیرمسلحانهای که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری، تداوم فعالیتهای ارتقای پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن میشود و بهطور کلی شامل استتار، اختفا، پوشش، فریب، تفرقه و پراکندگی، استحکامات و سازههای امن و اعلام خبر است. به تعبیر دیگر، پدافند غیرعامل به معنای کاهش آسیبپذیری در هنگام بحران، بدون استفاده از اقدامات نظامی و صرفا با بهرهگیری از فعالیتهای غیرنظامی، فنی و مدیریتی است. سابقه اجرای دفاع غیرعامل در ایران چندان طولانی نبوده است. وقوع سوانح طبیعی مانند سیل، زلزله و حریق و از بین رفتن بسیاری از مراکز حساس و زیربنایی و بعضا شریانهای حیاتی نشان داده که این مبحث بهطور جدی مورد توجه قرار نگرفته است. با توجه به همین دلایل از اهمیت دفاع غیر عامل در ایران و نقش مهم آن در زمان وقوع بحران و روشهای آن برای استفاده در شریانهای حیاتی نباید غافل بود.
٤. درحالحاضر عمدهترین هدف پدافند غیرعامل، ایمنسازی و کاهش آسیبپذیری زیرساختهای مورد نیاز مردم است تا به تدریج شرایطی را برای امنیت ایجاد کند. اینگونه اقدامات مهم در اکثر کشورهای دنیا یا انجام شده یا درحال اقدام و انجام است. این اقدامات اگر بهصورت یک برنامهریزی و با طراحی در توسعه کشور (توسعه پایدار) نهادینه شود، خودبهخود بسیاری از زیرساختهایی که ایجاد میشود، در ذات خود ایمنی خواهند داشت. برای اصلاح زیرساختهای فعلی هم میتوان با ارایه راهکارهایی مثل مهندسی مجدد، آنها را مستحکم کرد.
٥. یکی از مهمترین اهداف مدیریت بحران، پیشگیری و کاهش اثرات مخرب بلایاست. پیشگیری بهعنوان یک هدف بزرگ حاصل تشریک مساعی مردم و مسئولان است که میتواند موجبات کاهش حداکثری آثار بلایا را در پیش داشته باشد. پیشگیری اینگونه تعریف میشود: مجموعه عملیاتی که با هدف کاهش پایدار خطر در مواجهه با مخاطرات یا به منظور کاهش احتمال وقوع خطر و عوارض ناشی از آن صورت میگیرد.
٦. اقدامات پیشگیرانه از یک منظر به دو دسته اقدامات ایستا و اقدامات پویا تقسیم میشود. اقدامات ایستا شامل تدوین، اجرا، توسعه و بکارگیری مقررات و قوانین در ساختوساز بناها، کاربری صحیح اراضی، منطقهبندی و استفاده از تکنیکهای مورد استفاده در برنامهریزی شهری است که آسیبپذیری را کاهش میدهند. اقدامات ایستا در کشورهای توسعهیافته و درحال توسعه با هم متفاوتند. این امر ناشی از تفاوت در شرایط اجتماعی و اقتصادی آنهاست. کشورهای توسعه یافته در انجام برنامهریزی کاهش اثرات بلایا پیشتاز بوده و براساس مطالعات انجام شده در چارچوب سیستمهای اجتماعی و اقتصادی حاکم بر جامعه خود، به شاخصهای مناسب دست یافتهاند. اما کشورهای درحال توسعه بدون انجام تحلیل وضعیت موجود، سعی در بکارگیری روشها و تکنیکهای مورد استفاده در کشورهای توسعه یافته داشتهاند. از اینرو، اقدامات ایستا در این کشورها عملا تأثیر کمی بر کاهش اثرات مخرب بلایا داشته است.
٧. اقدامات پویا، اقداماتی همچون آموزش همگانی، تدوین برنامههایی برای بهبود کیفیت منازل مسکونی، انتقال صنایع از نقاط آسیبپذیر و استقرار آنها در مکانهای امن، تنوع بخشیدن به فعالیتهای اقتصادی برای ایجاد پتانسیل جایگزین و... را شامل میشوند. البته اقدامات پویا، مستقل از اقدامات ایستا نیز میتواند به اجرا گذاشته شود. این در حالی است که اقدامات ایستا بدون انجام اقدامات پویا، قابل اجرا نیست. برخی از اقدامات پویا لازم است در قالب برنامهریزیهای فرهنگی و اجتماعی به جامعه ارایه شوند.
٨. یکی از مراحل مهم چرخه مدیریت بحران، مرحله آمادگی است. در این مرحله اقدامات لازم برای مواجهه با بلایای قریبالوقوع در یک جامعه صورت میگیرد. مهمترین اقدامی که در این مرحله انجام میشود، برنامهریزی است. برنامهریزی نحوه پاسخگویی به بلایا یعنی چگونگی اقدامات لازم به هنگام وقوع یک بلا یا یک موقعیت اضطراری و مجموعه کارهایی که لازم است انجام گیرد را مشخص میکند. نکته حایز اهمیت این است که فعالیتهای این مرحله به حفظ جان انسانها و به حداقل رساندن آسیبهای وارده کمک خواهد کرد.
٩- با توجه به نکاتی که گفته شد، یکی از دلایل مهم تلفات و صدمات پایین در کشورهای توسعهیافته، توجه به مراحل پیشگیری و آمادگی در مواجهه با بحرانهاست که کشور ما در رسیدن به نقطه مطلوب، فاصله زیادی دارد و باوجود تلاشهای صورت گرفته در بخش نظری مدیریت بحران، در عرصه عمل برای دستیابی به اهداف استراتژیک نیازمند نگاه ویژه و مسئولانه آحاد مردم هستیم.
١٠- یکی از مهمترین کارها که از مراحل آمادگی و پیشگیری آغاز شده و شاید بتوان گفت که پایانی ندارد، آموزش همگانی است. مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود، بهعنوان یک اصل فناناپذیر شناخته شده و در طول تاریخ بارها برکات آن را مشاهده کردهایم. استفاده از ظرفیت رسانهها و پایگاههای اجتماعی و حتی شیوههای سنتی میتواند به مدد آموزش همگانی، موجب کاهش آثار منفی پدیدههای مخرب طبیعی و انسانساز شود. از سوی دیگر هیچگاه نباید از نقش مهم برنامهریزی سریع برای اجرای امور مربوط به مواجهه و مقابله با حوادث غافل شد. نقش سازنده و حیاتی سازمانهای مردمنهاد، مدارس و دانشگاهها در انتقال مفاهیم مرتبط نیز نباید فراموش شود.
